Ilmiy metod qanday ishlaydi?
Ilm-fan tayyor javoblar ombori emas: u tushuntirishlarni tekshirish va tuzatish usulidir.
Ilmiy metodni bitta qat’iy retsept sifatida tasvirlash oson, ammo real tadqiqotlar ko‘pincha takroriy, murakkab va bir necha usulni birlashtiradigan jarayondir.
Kuzatishdan savolgacha
Tadqiqot ko‘pincha kuzatish yoki amaliy muammodan boshlanadi. Tadqiqotchi nimani tushunmoqchi ekanini aniqlaydi, mavjud bilimlarni o‘rganadi va muayyan savolni shakllantiradi. Savol aniq bo‘lsa, uni qanday dalillar bilan tekshirish mumkinligini belgilash ham osonlashadi.
Gipoteza — tekshirib ko‘rish mumkin bo‘lgan taxminiy tushuntirish. U shunchaki xohish yoki taxmin bo‘lib qolmasligi uchun kuzatiladigan natijalar bilan bog‘lanishi kerak.
Sinash, taqqoslash va qayta ko‘rib chiqish
Tadqiqotchi ma’lumot yig‘adi, tajriba yoki kuzatish natijalarini tahlil qiladi va ular gipotezani qanchalik qo‘llab-quvvatlashini baholaydi. Natijalar kutilganiga mos kelmasa, bu muvaffaqiyatsizlik emas: taxminni o‘zgartirish yoki boshqa tushuntirishni sinash uchun yangi ma’lumot bo‘lishi mumkin.
Har bir fan laboratoriya tajribasi bilan cheklanmaydi. Astronomiya, geologiya, tarixiy tilshunoslik va boshqa sohalar mavjud dalillarning turiga qarab turli tadqiqot usullaridan foydalanadi. Muhim mezon — usulning savolga mosligi va xulosaning dalillar bilan qanchalik asoslangani.
- Savol va tekshiriladigan taxminni aniqlash.
- Dalil yig‘ish usulini oldindan belgilash.
- Natijalarni tahlil qilish va muqobil izohlarni ko‘rib chiqish.
- Usul va natijalarni boshqalar tekshira oladigan tarzda bayon etish.
Ilmiy nazariya — oddiy taxmin emas
Kundalik tilda “nazariya” ba’zan taxmin ma’nosida ishlatiladi. Ilm-fanda esa nazariya ko‘plab kuzatish va dalillarni izohlovchi, tekshiruvlardan o‘tgan tizimli tushuntirish bo‘lishi mumkin. Uning kuchi nomida emas, dalillar, bashoratlar va tekshiruvlar bilan munosabatidadir.
Ilmiy bilim mutlaq xatosizlik degani emas. Yangi dalillar oldingi tushuntirishni aniqlashtirishi yoki cheklashini ko‘rsatishi mumkin. Aynan tuzatish imkoniyati ilmiy yondashuvning zaifligi emas, muhim xususiyatidir.
FIKR UCHUNIlmiy fikr “men hech qachon adashmayman” demaydi. U “qanday tekshirishimiz mumkin?” deb so‘raydi.
Manbalar va qo‘shimcha o‘qish
Quyidagi materiallar maqoladagi tushunchalarni chuqurroq o‘rganish uchun tavsiya etiladi. Ular Ateist.uz pozitsiyasini avtomatik ravishda tasdiqlaydi degani emas.
- Scientific methodEncyclopaedia Britannica
Fikrni savol bilan boshlash mumkin. Xulosa esa dalillarga mos bo‘lishi kerak.