Ilm-fan nimani tushuntira oladi — va nimani emas?
Ilm-fanning kuchini tushunish uchun uning usullari, doirasi va cheklovlarini ham bilish kerak.
Ilm-fanning muvaffaqiyatlari haqida gapirish oson. Ammo puxta dunyoqarash uning qanday savollarga javob bera olishi va qaysi savollar boshqa tahlil turlarini talab qilishini farqlashni ham o‘z ichiga oladi.
Empirik savollar va tekshiriladigan da’volar
Ilmiy usullar kuzatiladigan hodisalar, o‘lchovlar va dalillar bilan ishlaydi. Masalan, muayyan modda qanday reaksiyaga kirishishi yoki ma’lum sharoitda hodisa qanchalik tez-tez yuz berishini tajriba va kuzatish orqali o‘rganish mumkin.
Bunda usul savolga mos bo‘lishi kerak. Tajriba, statistik tahlil, arxiv hujjatlari yoki dala kuzatuvlari turli masalalarda har xil ahamiyatga ega bo‘ladi. “Ilmiy” degan yorliqning o‘zi xulosa to‘g‘ri ekanini kafolatlamaydi; tadqiqotning sifati ham baholanishi kerak.
Fakt va qadriyat bir xil savol emas
Ilm-fan bir harakatning qanday oqibatlarga olib kelishi haqida dalil bera oladi. Lekin “qaysi oqibatni afzal ko‘rishimiz kerak?” degan savolga javob berishda axloqiy tamoyillar, maqsadlar va qadriyatlar ham muhim bo‘ladi.
Bu faktlar axloqiy muhokamada foydasiz degani emas. Aksincha, qarorimizga ta’sir qiladigan oqibatlar haqidagi noto‘g‘ri tasavvurlarni tuzatish mumkin. Shunchaki, dalilning o‘zi bilan qadriyatga oid mulohazani ajratib turish kerak.
Chegara — hamma javob noma’lum degani emas
Bir savolning hozircha aniq javobi bo‘lmasligi barcha javoblar teng darajada asosli degani emas. Ayrim izohlar mavjud dalillarni yaxshiroq tushuntiradi, ayrimlari esa ko‘proq taxmin yoki qo‘shimcha faraz talab qiladi.
Xuddi shuningdek, ilm-fan hali tushuntirmagan hodisaga qarab darhol muayyan metafizik xulosaga kelib bo‘lmaydi. “Hozircha bilmaymiz” — halol javob. Keyingi qadam esa qanday dalil yoki usul masalani yoritishi mumkinligini so‘rashdir.
FIKR UCHUNBilim chegarasini tan olish — bilimdan voz kechish emas; u nimani bilishimizni aniqroq belgilashdir.
Manbalar va qo‘shimcha o‘qish
Quyidagi materiallar maqoladagi tushunchalarni chuqurroq o‘rganish uchun tavsiya etiladi. Ular Ateist.uz pozitsiyasini avtomatik ravishda tasdiqlaydi degani emas.
- Scientific methodEncyclopaedia Britannica
Fikrni savol bilan boshlash mumkin. Xulosa esa dalillarga mos bo‘lishi kerak.