Qarashlarimiz qanday shakllanadi: odamlar va muhitning ta’siri
Fikrlarimizni faqat individual mantiq emas, balki ishonch, ta’lim, ijtimoiy aloqalar va axborot manbalari ham shakllantiradi.
Odamlar ko‘pincha muhim narsalarni yolg‘iz o‘zi tekshirib o‘rganmaydi. Biz boshqalarning tajribasi, mutaxassislarning izohi, oilamiz, ta’lim va axborot muhitiga tayanamiz. Bu tabiiy holat, ammo uning kuchli va zaif tomonlari bor.
Boshqalarga tayanish — bilimning bir qismi
Hech bir inson barcha fanlarni, tarixiy davrlarni yoki texnik tizimlarni shaxsan tekshira olmaydi. Kundalik hayotda boshqalarning ma’lumotiga ishonishimiz kerak: masalan, muhandislar, shifokorlar, o‘qituvchilar va ilmiy jamoalar ishlab chiqargan bilimlardan foydalanamiz.
Savol ishonish kerakmi yoki hech kimga ishonmaslik kerakmi, degan ikki tanlovdan iborat emas. Kimga, qaysi masalada, qanday asos bilan va qaysi chegaragacha tayanayotganimizni ko‘rib chiqish kerak. Bir sohadagi tajriba boshqa barcha mavzularda ham mutaxassislik beradi degani emas.
Muhit fikrni qanday o‘zgartiradi?
Oila, do‘stlar, maktab, ish joyi va internetdagi jamoalar qaysi savollarni muhim deb ko‘rishimizga, qaysi manbalarga duch kelishimizga va e’tiroz bildirish qanchalik xavfsiz tuyulishiga ta’sir qilishi mumkin. Bir xil ma’lumot turli muhitlarda turlicha talqin qilinadi.
Bu barcha odamlar guruh fikrini ko‘r-ko‘rona qabul qiladi degani emas. Ijtimoiy muhit bilimni yaxshilashi ham mumkin: hamkasblar xatoni topadi, mustaqil tadqiqotchilar natijalarni qayta tekshiradi, ochiq munozara esa ilgari ko‘rinmagan dalillarni yuzaga chiqaradi.
Ishonchni baholash uchun savollar
Manbaga baho berayotganda uning mavzuga aloqador malakasi, dalillari, manfaatlari, usulini boshqalar tekshira olishi va qarshi dalillarga munosabatini ko‘rib chiqing. Bir fikr bilan rozi bo‘lish yoqimli bo‘lgani uchun uni kuchliroq deb hisoblash oson; shu sababli o‘z tomonimizdagi da’volarni ham tekshirish kerak.
Maqsad hamma narsani shaxsiy tajriba bilan isbotlash emas. Maqsad — boshqalarga tayanish zarur bo‘lganini tan olish va bu ishonchni imkon qadar asosli, yangilanishga ochiq hamda mas’uliyatli qilishdir.
FIKR UCHUNMustaqil fikrlash — boshqalardan hech narsa o‘rganmaslik emas. Bu kimning gapiga nima uchun ishonayotganingizni anglashdir.
Manbalar va qo‘shimcha o‘qish
Quyidagi materiallar maqoladagi tushunchalarni chuqurroq o‘rganish uchun tavsiya etiladi. Ular Ateist.uz pozitsiyasini avtomatik ravishda tasdiqlaydi degani emas.
- Social EpistemologyStanford Encyclopedia of Philosophy
Fikrni savol bilan boshlash mumkin. Xulosa esa dalillarga mos bo‘lishi kerak.