Mantiqiy xatolar: ishonarli eshitilgan gaplar
Ba’zi dalillar kuchli bo‘lgani uchun emas, balki bizga ta’sirli ko‘ringani uchun ishontiradi.
Mantiqiy xato — xulosa bilan uni qo‘llashi kerak bo‘lgan asoslar o‘rtasidagi muammo. Xatoni tanish foydali, biroq shunchaki unga nom berish o‘rniga, nima uchun xato ekanini ko‘rsatish zarur.
Shaxsga hujum
Kimdir dalil o‘rniga gapirayotgan odamning fe’l-atvori, kelib chiqishi yoki shaxsiy hayotini nishonga olsa, bu shaxsga hujum bo‘lishi mumkin. Da’voni aytgan odamning kamchiligi uning barcha gaplarini avtomatik ravishda noto‘g‘ri qilmaydi.
Albatta, manbaning ishonchliligi ba’zi vaziyatlarda ahamiyatli: masalan, manfaatlar to‘qnashuvi yoki malakaning yo‘qligi hisobga olinadi. Ammo shaxs haqidagi ma’lumot da’voning o‘ziga tegishli dalilni almashtirmasligi kerak.
Ko‘pchilikka murojaat qilish
“Hamma bunga ishonadi, demak bu rost” degan xulosada ommaviylik haqiqatning o‘rniga qo‘yiladi. Ko‘pchilik fikri ayrim masalalarda foydali signal bo‘lishi mumkin, lekin ko‘pchilikning o‘zi yakuniy isbot emas.
Shunga o‘xshash xato — mashhur yoki obro‘li odam aytgan gapni tekshirmasdan qabul qilish. Mutaxassis fikri muhim bo‘lishi mumkin, ammo mavzuga aloqador malaka, asos va mustaqil tekshiruv ham ahamiyatga ega.
Soxta ikki tanlov
Ba’zan murakkab vaziyat ikki variantdan iboratdek ko‘rsatiladi: “yo biz bilan, yo bizga qarshi”. Aslida esa qo‘shimcha imkoniyatlar, oraliq pozitsiyalar yoki savolning noto‘g‘ri qo‘yilganligi mavjud bo‘lishi mumkin.
Mantiqiy xatoni aniqlash uchun suhbatni to‘xtatib qo‘yish shart emas. “Bu xulosaga qaysi asos bilan keldingiz?”, “yana qanday imkoniyatlar bor?” yoki “keltirilgan misol umumiy xulosani ko‘tarishga yetadimi?” kabi savollar samaraliroq bo‘lishi mumkin.
- Xulosa berilgan asoslardan haqiqatan kelib chiqadimi?
- Muhim muqobil variantlar chetda qolganmi?
- Da’vo dalil bilanmi yoki hissiyot va obro‘ bilanmi himoya qilinyapti?
Manbalar va qo‘shimcha o‘qish
Quyidagi materiallar maqoladagi tushunchalarni chuqurroq o‘rganish uchun tavsiya etiladi. Ular Ateist.uz pozitsiyasini avtomatik ravishda tasdiqlaydi degani emas.
- FallaciesInternet Encyclopedia of Philosophy
Fikrni savol bilan boshlash mumkin. Xulosa esa dalillarga mos bo‘lishi kerak.