Tanqidiy fikrlash: da’voni dalildan ajratish

Avval da’voni aniq ifodalang

“Bu usul ishlaydi”, “hamma shunday deydi” yoki “ilm buni tasdiqlagan” kabi jumlalar aniq ma’lumot bermasligi mumkin. Qaysi usul? Qanday sharoitda? Kim tekshirgan? Qaysi natija kuzatilgan? Da’vo qanchalik aniq bo‘lsa, uni baholash shunchalik osonlashadi.

Katta va noaniq jumlani kichik tekshiriladigan savollarga ajratish foydali. Masalan, “bu mahsulot sog‘liqni yaxshilaydi” degan gapdan qaysi ko‘rsatkich, qancha muddat, qaysi guruh va qanday taqqoslash nazarda tutilganini so‘rash mumkin.

Dalilning sifatini baholang

Dalil faqat ko‘p marta takrorlangani uchun kuchli bo‘lib qolmaydi. Manbaning mavzu bo‘yicha tajribasi, usuli, ma’lumotning to‘liqligi, natijaning boshqa tekshiruvlarda takrorlangani va muqobil izohlar hisobga olinganini ko‘rib chiqing.

Shaxsiy tajriba muhim bo‘lishi mumkin, lekin u har doim umumiy xulosa chiqarishga yetmaydi. Bir kishi bir voqeadan keyin o‘zini yaxshi his qilgani sababiyatni isbotlamaydi: boshqa omillar ham ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin.

• Da’vo aynan nimani aytyapti?
• Bu fikrni qo‘llab-quvvatlaydigan bevosita dalil nima?
• Qanday muqobil izohlar bo‘lishi mumkin?
• Qaysi dalil fikrimni o‘zgartirishga majbur qilardi?

Shubha va inkor bir xil emas

Sog‘lom skeptitsizm barcha javoblarni rad etish emas, balki ishonch darajasini dalil kuchiga moslashtirishdir. Kuchli dalil bo‘lsa, xulosani qabul qilish mumkin; dalil zaif bo‘lsa, ehtiyotkorlik bilan kutish ma’qul.

Tanqidiy fikrlash o‘z qarashlarimizga ham tatbiq etilishi kerak. Faqat qarshi fikrdagi xatolarni izlab, o‘z tomonimizdagi zaif joylarni e’tiborsiz qoldirish xolislik emas.